|
لیکوال : ډاکټره سعیده (ریاض )
ژبـــــاړن : امان الله (عابر)
دکتاب ځانګړتیاوې :
نوم : له اسلامه وړاندې دمکې مکرمې تاریخ
لیکوال : ډاکټره سعیده (ریاض )
ژباړن :امان الله (عابر)
مآخذ: ایضاح مجله، درمضان دمیاشتې
اوومه ګڼه
چاپ: لومړی
دچاپ نیټه :
کمپوزګر: خادم احمد (حقیقي )
خپرندوی :
بسم الله الرحمن الرحیم
پوهان دمکې مکرمې په مصدر او اشتقاق کې دنظر اختلاف لري چې پدې بحث کې همدې
نظرونو ته اشاره کوو:
۱- مکه ځکه ورته وایي چې ( ازدحام ، دخلکو ډېر تګ راتګ په مکه کې وجود لري
لکه چې وایي : ماشوم دخپلې مور تی په ډېره تیزۍ سره ټول ورودلو ) قد امتک
الفیصل ضرع امه اذا مصه مصا شدیدا ))
یاقوت : (( معجم البلدان ماده مکه ج . ۵ ، ص ۱۱۲ ، ۱۸۱ ))
۲- شرقي بن قطامي وایی : (مکه یې ځکه په مکه نومولې ده چې عربو به له
اسلامه مخکې ویل: زموږ حج په هغه وخت داکمال درجې ته ورسېږي ، چې دکعبې
چاپېریال ته راشو او په ټوله کعبې کې آوازونه وکړو او شپیلۍ ووهو . دجاهلیت
په وخت کې به عربو په کعبه شریفه کې ترهغه شپیلۍ وهلې او چکې چکې په کې
کولې ترڅو به چې له دې ځایه نه ؤتللي بلکې همدلې کارته به یې دوام ورکولو
او (مکک ) دشیلي وهلو په معنی دي ـ پورتنی ماخذ .
۳- ابوبکر انباري وایي : مکه ځکه پدې نوم یادېږي چې دظالمانو او جاهلانو
عقل سرته راولي (په سد کوي یې )) او ددوی تکبر او غرور له مینځه وړي ـ
پورتنی ماخذ .
۴- یوه ډله خلک بیا داعقیده لري : (مکه ځکه ورته وایي چې ددوولوړو او اوږدو
غرونو ترمینځ پرته ده او مکه ددې دووغرونو دسوروالی په نسبت سره مساوي او
برابره ده ـ پورتنی ماخذ .
لغت پوهان وایي : مکه کې پدې نوم نومولي ده . ځکه چې خلک دعبادت لپاره خپل
لوري ته کشوي او له هر لوري نه ورته ډېر خلک راځي لکه چې خلک په عرف عادت
کې وایي :
( امتک الفصیل اخلاف الناقه )معنی داچې ماشوم دمور تی په تیزۍ سره په خوله
کړ او په تي کې هیڅ هم پرېنښودل څرنګه چې مکه دعبادت ځای دی او خلک خپل
لوري ته دعبادت لپاره په تیزې سره کشوي ـ پورتنی ماخذ .
۶- حموي وایي : مکې ته ځکه مکه ویل کېږي : دلږ شېدې لرونکي تي رودل ـ ځکه
خلکو په ډېره سختۍ سره له مکې څخه او به وړلې .
ب ـ یا داچې مکه ګناهونه داسې له مینځه وړي لکه ماشوم چې دمورتی روي او هېڅ
شېدې پکې نه پاته کیږي.
ج ـ داهم ویل شوي چې مکه ظلم اوزیاتي ته دپای ټکی ایږدي اویادهغه په
راکمولو کې رول لوبوي نوځکه په دې نوم یاده شویده .
الله تعالی په خپل قول کې مکه د(بکه) په نوم یاده کړې ده : ژباړه : ( دخلکو
دعبادت لپاره لومړنۍ خونه هماغه آباده شو ې خونه (بکه) ده چې مبارکه ده
اودنړۍ دخلکو دلارښوونې لپاره په هغې کې څرګندې نښانې چې دابراهیم مقام دي
، څوک چې هلته داخل شي په امن به وي . خلکوته اړینه ده چې دخدای خونې ته
دورتلو تکل وکړي چې دورتلو توان به لري هغه څوک چې کفروکړي خدای ج په
هرحالت کې دخلکو څخه بې نیازه دی . دآل عمران سوره ۹۶ ، ۹۷ آیتونه .
تاریخ لیکونکي لیکي چې له بکه څخه مقصود دکعبې چاپېر یال دي . ارزقي ، دمکې
اخبار ۱ج ۱۸۸ ص . بکه او مکه یو دي . دجزیره العرب دجنوب دخلکو په عادت
باندې (میم ) په( ب) سره اوښتی دي . مکه مکرمه نور نو مونه هم لري لکه (ام
القری ، چې په قران شریف کې هم یادشوی دی . ژباړه : ترڅو دمکې او دمکې
دچاپېریال خلک وویروې همدارنګه خدای ج مکه د(امن )په ښار هم توصیف کړې ده
لکه چې (دتین) سورت په ۱ ، ۳ آیتونو کې وایي : ژباړه : ترڅو دزړي خونې له
ګردا ګرد څخه تاو را تاو شي . ) دحج سوره په ۴۹ آیت کې خدای ج مکه په (ښار
) سره نومولې ده : ژباړه : قسم یادوم پدې ښار (مکه ) باندې پداسې حال کې چې
ته پدې ښارکې اوسېږې . همدارنګه الله تعالی مکه مکرمه په بیت الحرام سره هم
یاده کړېده اووايي : زما خدایه ما خپل نسل پداسې دښته کې پریښي چې زراعت
اوکرهنه پکې نشته او ستا سره مې ستا دعزت په خاطر مقیم (هستوګن) کړ .
همدا ډول خدای ج دمایدې سورت په ۱۵ آیت کې وايي : ( الله تعالی کعبه دخلکو
دعبادت لپاره بیت الحرام ګوځولې ده )
دمکې جغرافیه
مکه مکرمه په یوه دښته کې پرته ده چې دادښته د( دره ) په نوم یادېږي چې له
هره لوري ورباندې غرونو احاطه کړې ده چې د کعبې چاپیره یې دایروي غرییزه
سلسله جوړه کړې ده. یاقوت ، معجم البلدان ماده مکه ، دمیم توری ۵ ج ۱۷۸ ص .
دمکې هوا راو مسطح سیمې دبطحا په نوم یادیږي .
باالاخره بطحا بنو قصی چې دقصی قبیله ده اود حرم په اطرافوکې میشته وه .دمکې
اخبارلیکوال ارزقي ، په ۲ج ، ۵۴ مخ کې زیاتوي چې مسجد الحرام په یو لنډ
دیوال باندې احاطه شوي ؤ چې چټ یې نه درلود او خلکو به دمسجد په اطرافو کې
سهار او ماښام غونډې جوړولې چې په سر به یې سیوري ول کله به چې سیوري ختم
شول غونډې به هم پای ته رسېدې ـ پورتنۍ مصدر ۵۵ مخ .
نشیب حرم مسفله او فرار دمصلات په نوم یادوي .
المقدسي ، احسن التقاسیم ، ۱۷ مخ یاقوت . معجم البلدان ، دمیم توری .
دمکې غرونه : ابو قیس دایو لوی غر دي چې دمکې ختیځ لوري ته پروت او په مسجد
الحرام باندې حاکم دي ، قیقعان غر ، فاضح غر ، دمحصب غر ، ثور ، حجون ، سقر
، حرا ، بشیر ، کفاحه ، مطایخ او فلق دي ـ یعقوبي تاریخ ، کتاب ابلدان ۳۱۴
ص . ارزقي وایي مکې ډېرې اوبه درلودې او خلکو به دحرم دبیرون له څاګانونه
اوبه وړلې . ارزقي دمکې اخبار ۲ج ، ۶۴ ص. اوبه به له (کرآدم) چې په مفجرکې
واقع ؤ اود(خم) له څاګانو څخه راایستل کیدې چې پورتنۍ څاګانې دبني مخزوم
ترقبیلې پورې اړه درلوده ( هماغه اثر ۲ ج ۶۴ ، ۱۷۳ ص . دوی به په سطلونو او
مشکونو کې له دې څاګانو نه اوبه وړلې او هغه به یې په هغه حوض کې چې
دغوړینې څرمن څخه چې دکعبې په منځ کې جوړشوی ؤ تویولې چې حاجیانو به دخبل
ضرورت په اساس دنوموړو اوبو څخه استفاده کوله
ازرقي له ابن عباس رض څخه یو قول روایت کړی دی : کله چې قریش په مکه کې تیت
او خواره شول او نفوس یې ډېرېده نوداوبو له لږ والي سره مخ شول او داوبو
کمښت ستونزې رامنځ ته کړلې نو قریش دڅاګانو په لټه کې شول
نو مره بن کعب بن لویي یو کوهي وکینده چې (رم) نوم نې درلود او عرفات ته
نږدې پروت دي ( هماغه اثر ، ۱۷۳ .
په مکه کې او به ډېرې لږ پیدا کېدې دمکې خلک به له دې ستونز ې څخه ډېر
ځورېدل ( یاقوت ) معجم البلدان ماده مکه ۱۸۲ م . ابن هشام ویلي : (مخکې
تردې چې قصې قریش یوه مرکزته راټول کړي او مکې ته وردننه شي له هغه
خندوقونو ، حوضونو نه او هغه څاګانو نه چې دغرونو په سرو لويي بن غالب دحرم
نه بیرون کیندلې وې چې د(یسیره) په نوم یادېدې او له هغه څاګانونه چې مره
بن کعب کیندلې و چې د(روی )په نوم نومېدل او دعرفې تر څنګ یې موقعیت درلود
او به ورسره اخېستې له دې وروسته کلاب بن مره دخم او ورم څاګان دمکې په شا
کې وکېندل ( دابن هشام سیرت ۱ج ۱۵۸ ص . کله چې قصې دقریشو مشری په غاړه
واخیسته نو یو څاه یې وکیندلو چې د(عجول) په نوم یادېده نو هغه عرب به چې
مکې ته راتلل له دې څاه څخه په یې ګټه اخیسته له همدې امله به یو بل سره به
په جګړه اخته کېدل ـ ( همدغه مرجع او همدغه مخ ) شاعر هم دا خبره تاییدوي
:( دعجول له څاه نه به مو او به څښلې او بیا به بیرته تللو مخکې تردې چې
حاجیان له هر طرفه راشي او ګڼه ګوڼه جوړه کړي قصې په خپله کړې ژمنه په
رښتیا چې وفا وکړه او یو کوهی یې دخلکو داړتیا وو لپاره وکینده .
قصي همدارنګه دمکې په پورتنۍ برخه کې دابان بن عثمان دکور په مخ کې یو کوهی
ژور کړ خو دا کوهي بیرته له مینځه لاړ او جبیر بن مطعم بن عدي بن نوفل بن
عبد مناف ددویم ځل لپاره جوړ اودبیاودانولوکاریې پیل کړ . ارزقي ، دمکې
اخبار ، ۲ج ، ص ۱۸۲ .
عبد المطلب دزم زم کوهي وکینده دې کوهي دمکې ټول څاګان تر خپل اغېز لاندې
راوستل ځکه دجومات او کعبې دننه وکیندل شو اوپه نورو اوبو باندې یې غوره
والی درلود چې دا کوهۍ داسماعیل بن ابراهیم په کوهی سره یادیده .
(دابن هشام سیرت ۱ج ۱۵۸مخ )
مکه دیمن اوشام دقافلو دتیریدو دلارې په منځ کې په یوه دره چې دسرات دغرونو
په دروکې پرته ده اوله هره اړخه یې وچ غرونه آحاطه دي قران کریم دا دره
د(غیرآباده دره اودکرهڼې اوزراعت غیرقابله یاده کړیده ) نو له همدې امله
دمکې خلکو خپلې دژوند اړتیاوې دمکې نه بیرون لکه طایف اوسرات کې پوره کولې
دهمدې اوازې په اساس حضرت معاویه بن ابو سفیان چې کله دخلافت چارې په لاس
کې واخیستې هڅه یې وکړه ترڅو باغونوته روانې اوبه ورکړې هغه چې دمکې په
چاپیریال کې یې جوړکړی ؤ
(ارزاقي :دمکېې اخبار۱۸۳مخ
دمکې دهوااواوبوپه هکله باید وویل شي :چې دورځې په اوږدوکې به سخته ګرمي
وه، ګرم اوتنفس خفه کوونکي بادونه لګیدل مقدیسي د مکې اقلیم دارنګه
تصویرکړې دی (په حرم کې سخته ګرمي اووژونکي بادونه وجودلرې ماشې اومچان
زښته ډیردي (دابن هشام سیرت ۱ج۱۷۳مخ
ابن هشام وایی : حلیمې سعدیی دنبي مورته وویل : ښه داده چې زوی دې له ماسره
پریږدې ترڅو دمکې له ژوند څخه لرې وي ځکه دی دمکې له هغې طاعوني ناروغۍ څخه
چې هلته خوره ده ویره لري (هماغه مصدر ۵۶مخ
څرنګه چې معلومه ده چې شیری،چیچک ،سرخکان اومحرقه ناروغیو په مکه اومدینه
کې دفیل په کال کې خورې شوې وې اودپسرلي په موسم کې به د ګرمۍ درجه ډیره
لوړه وه کله به چې دموسم ګرمي پای ته رسیده اومنی به رارسیده خلکو به
دسیلاب له ډاره په امن کې نه وو سیلابونو به دمکې آبادۍ تهدیدوله ډیرلوی
اوخطرناک سیلاب هغه ؤ چې دجرهمي په وخت کې راغی چې دکورونودننه ننوت او ړنګ
یې کړل چې دجرهم قبیلې ددوهم ځل لپاره بیاآبادکړل (ارزقي دمکې اخبار۱ج ۴۳مخ
) دقزاعه دحکومت په وخت کې یو سیلاب راغی چې دمسجدالحرام دننه هم اوبه
داخلې اوترکعبې راتاوشوې چې داسیلاب دقاره سیلاب یعنې احاطه کوونکی سیلاب
په نوم یادیده (هماغه اثر ۲ج۱۳۴مخ
والفاسي :شفاالغرام ۲ج ۲۶۵مخ ) اګرکه سیلابونوبه خرابۍ رامنځ ته کولې اوبه
یې په وړو طیعي خړونو کې راټولیدې خو دوام به یې نه درلودهاو یا حوضونه
اوچینې وی چې اوبه یې ذخیره کولې چې ددې چینو اوحوضونو په څنګ کې به ګیاوې
اودخرماوې زیاتې ونې وې (ارزقي :دمکې اخبار۱۷۸ج ،۱۸۱
دمکې تاریخ :
ابراهیم علیه سلام اوزوی (اسماعیل )یې دمور هاجرې سره په مکه کې اوسیدل
اودکعبې خونه یې داسماعیل به مرسته پیل کړه اسماعیل دجرهم دقبیلې له یوې
ښځې سره نکاح وتړله دجرهم خلکو دمکې په اطراف اوپه مکه کې کورونه جوړکړي ؤ
.د اسماعیل له مرګه ورسته حارث بن مضاض جرهمي دکعبې عهده دارشو اودی لومړنی
کس ؤ چې ددې کارفعالیت کوونکی ؤله دې پېښې وروسته دخزاعه قبیله دسیلاب په
څېر دمکې لورته را وکوچېدل او دمکې په شاکې استوګن شول او په جرهم قبیلې
باندې زورور او هغوی یې له مکې څخه وشړل .
لومړنی کس چې دخزاعه له قبیلې نه یې مشري لاسته کړله عمر بن لحې ؤچې
دابراهیم ع دین یې تغییر اود په بوتانوعبادت یې تبدل کړ تاریخ لیکونکي
عقیده لري چې نوموړي دبلقا الروم چې نننی ترکیه ده څخه له ځانه سره بوتان
راوړل او دکعبې په چاپیریال کې یې نصب کړل (( ابن کلبي ، کتاب الاصنام ،
۸مخ ، دابن هشام سیرت ۱ ج ، ۷۹ مخ ، یعقوبي کتاب البلدان ۱ج ، ۲۰۱ مخ .
خزاعه دبیت الحرام اداره په لاس کې ونیوله او دمضر قبیلې په خلکوته اجازه
ورکوله چې له عرفې نه دمنی لوري ته دورځې په سهار قربانۍ بوزي یعنې ددې ددو
قیلو ترمنځ قدرت او حاکمیت ویشل شوي و (( مسعودي ، مروج الذهب ، ۲ج ، ۵۷ مخ
.
وروسته مضر او کنانه په مختلفو ریښو وویشل شولې کورونه او اډې یې جوړې کړې
او دمکې شریفې په شاکې اوسېدل تردې چې قصې بن کلاب بن مره وتوانېدو تر څو
دکعبې حاکمیت او اداره دخزاعه له قبیلې نه لاسته راوړي . دوی او بوغبشان
خزاعی مغلوبه کړ او همدا قصې و چې خواره واره قریش یې سره راټول او په مکه
کې یې ورته مقام او منزلت ورکړ دبطاح قریش اوهغه قریش چې دمکې په شاکې میشت
ؤ سره معلوم کړل دبطاح قریش هغه کسان و چې په په مکه کې به اوسېدل چې پدوی
کې سودا ګرو او مالداره خلکو هم شتون درلود چې هغه : بنی عبد لامناف ، بنی
عبد الدار ، بنی عبد العزی ، بنی زهره ، بنی مخزوم ، بنی تمیم ، بنی مره ،
بنی جمح ، بنی سهم ، بنی عدي او بنی عتیق بن عامر و . له مکې نه بیرون
قریشو دا څانګې درلودې (بنو محارب ، حارث بن فحر بن اورم بن غالب بن فهر بن
حصیص بن عامر بن لويي (هماغه اثر هماغه مخ.
دمکې رښتونی تاریخ دقصي بن کلاب بن مره قریشي چې دمکې دامر او نهي ولایت یې
دپنځم میلادي قرن په نیمایی کې په غاړه درلود پیليږي خو تردې دمخه مکه کوم
ځلانده تاریخ نه لري اوکوم تاریخ لیکونکي چې هغه وخت ؤقوي او ثقه ندي خو
کېدای شي چې هغه مسلمان تاریخ لیکونکي او هغه چې له اسلامه مخکې او وروسته
یې درک کړی دي پرې باور او اعتماد ولرو.
ددې عصرونو ترمنځ فاصله ډېره زیاته ده خو دقصې او دقریشو دقبیلې عصر او
زمان روښانه دی . دوی په مکه کې دښار اقتصادي ، دیني اوادبې چارې ښې سنبال
کړې ددوی داهتمام او غم خوړنې له امله مکه ددي قرن په پیل کې چې داسلام
دمبین دین له ظهوره سره برابردی دیوه عربي ښار بڼه غوره کړه . دقصې او
داسلام تر راڅرګند یدو پورې له یو سله پنځوسو نه ډېر کلونه ندي تیر شوي پدې
وخت کې قریشو له مکې سره مستقیمه اړیکه درلوده خو داهم باید یاده ولرو چې
عرب بیداره اود ذکاوت لرونکي کسان ؤ،خپل حسب ، نسب او ژوند لیکونو ته په
اعلی احترام قایل ؤ له همدې امله دپلرونو کارنامې به یې یادولې او ویاړبه
یې پرې کاوه آن تردې چې کله به دعقل تر برید هم سره ووتل په هرحال له
مختلفو روایاتو نه کولای شو چې حقیقت ته نږدې خیرکه عین حقیقت نوي هم دمکې
دوخت تصویر لاسته راوړو مخکې تردې چې دمکې تاریخ ته لاړشم داښه بولم چې
دقریشو په اړه یو څه ولیکم : امام طبري په دې اړه په لنډه توګه وایی : قریش
دقریش ابن بدر بن حارث بن یخلد بن نضر بن کنانه په نوم یادوي کله چې دبنی
نضر قافله رارسېږي عرب وايي (دقریشو قافله راغله ). اوویل به یې دادبنی
نضرلارښودي نومونه ددوی په سفرونو او دقافلې په سالارانو کې ، قریش یو زوی
درلود چې بدر نومېده . ابن کلبي وایي : قریش دبې پلاره، بې موره او بې
سرپرسته نسبونو ټولونکي ؤ نور بیا وایي : بنو نضر ځکه بن کنانه قریش بلل چې
یوه ورځ بن کنانه دقوم دمجلس شوری ته لاړوچې یوه عدي بل عدي ته ویل (نضرته
ګوره! چې دقریشو داوښ په څېر ښکاري . )
ویل کېږي چې قریشو ته ځکه قریش ویل کېږي چې د یو بحري حیوان چې قریش نوم چې
له ډېر قوت له امله لوی حیوان دي شباهت اوورته والی لري . داهم ویل کېږي چې
( نضر بن کنانه به دخلکو ضروریات له خپله ماله پوره کول او قریش
دنیازمندانو دڅارونکي او مفتش په نوم یادېدل . خوداهم ویل کېږي : چې دنضر
بن کنانه نوم قریش ؤ اوداهم ویل کېږي چې بن نضر بن کنانه دبني نضر په نوم
یادېږي تر هغې چې قصې بن کلاب دوی په یوه مرکز کې سره راټول کړل اوددې
ټولېدواه امله یې قریش نوم پرې کېښود ځکه قریش دټولېدو په معنا دي لکه چې
وایي (تقرشت بنو نضر ) معنی دا چې بنو نضر سره راټول شول . دا هم ویل کېږي
چې قریشو به له چور او چپاول څخه لاس نه اخېست نوځکه پدې نوم ونومېدل . له
محمد بن سعدڅخه روایت دی چې قریش په حرم کې وروسته له خوریدوڅخه دراغونډیدو
په معنی دی او تقرش هم دجمع په معنا او مفهوم دی عبد الملک وايي : ( دا
تعبییر ماندې اورېدلی مګر اورېدلي مې دي چې قصې ته قریش وویل کیږي ) او
تردې دمخه څوک په قریش نه ؤ نومول شوي . طبري تاریخ ، میم ۷ ج ، ۱۸۷ مخ .
ابن منظور په عربي ژبه کې وایی : ( قریش یو سمندري حیوان دی او بل هر بحري
حیوان ژوندی نس ته تیروي او ټول حیوانات ترینه وېره او ډار لري قریش دبني
تمیم قبیله ده چې پلار یې نضر بن کنانه بن خزیمه بن مدرکه بن مضر نومیده هر
څوک چې دنضر له اولاده څخه وي هغه قریشي دی خو دکنانه اولاد او تر هغه
پورته بیا قریش نه بلل کیږي .ابن منظور ، لسان العرب ، ۲ج ، ۳۳۵ مخ .
دمکې مکرمې سیاست
قصی (دارالندوه ) دشورا مجلس دحاکمیت مرکز وټاکه اود کعبې دبیا رغونې لپاره
یې هڅې پیل کړې دسدانت دنده یې یوه مهمه دنده وپېژندله سدانت مطلب دا چې
دکعبې چارو او اموروته رسیدګي او د زیارت کوونکو لپاره دکعبه ښه تیاره کړي
او همدارنګه دمکې خلکوبه دحج په وخت کې دحاجیانولپاره اوبه منظمو لې او
دادنده یې دیوې همیشنۍ دندې په بڼه اجرا کوله اودادنده د(سقایت )په نوم سره
یادېده او قریش یې دې ته اړایستل ترڅو پېسې واچوي او دحج په موسم کې
حاجیانو او دمکې زیارت کوونکو ته پرې ډوډۍ تیاره کړي چې دې کار ته یې ټول
عمرلپاره دوام ورکړ او دادنده درفاده په نوم سره ونومول شوه ( ابن هشام سره
، ۱ج ، ۱۳۷ مخ . ۱۴۱ – ۱۴۲ .طبري .
تاریخ الامم ۲ج ، ۱۸ او ۱۹ مخونه . ابن کثیر : البدایه والنهایه . ۲ج ، ۲۷
او ۲۹ مخونه .
قصې داټولې دندې په خپل لاس کې ونیولې کله چې دی وفات شو نودده زامنو
دادندې په غاړه واخیستې په دوی کې ځینې دقریشو دنورو قبیلو دجلبولو په خاطر
نورو مختلفو دندو ته زیاتوالی ورکړ أن تردې چې ددې دندوشمیره ۱۶ته ورسېده .
ابن عبد ربه ، العقد الفرید ، ۳ج ، ۳۱۳ او ۳۱۵ مخونه . الا لوسي ، بلوغ
الادب ۱ج ، ۲۴۹ او ۲۵۰ مخونه .
دمکې د کلي دمشرۍ چارې دعمر بن الحی له وخته دخزاعه قبیلې تنظیمو لې خو دنا
امنیو، وهلو ټکولو، جګړو او وینوتویولووروسته دمکې د قدرت لاسته راوړلو په
خاطر له یو ځانګړي نظر نه برخمنده وه
له قصې نه مخکې په مکه کې که څه هم ټولنیزو دندو شتون درلود خو بشپړې دندې
نه وي او په هماغه لومړني او پخوانې بڼه پاته وې قصې ځان له دنده ورکړه
ترڅودعمربن الحي په شان یو قانون جوړ کړي ده دولتي دندې ایجاد کړې دشوری
مجالسوته یې پیاوړتیا ورکړه مېړنېو خلکو ، عوامو ، میلمنو او پناه ورکوونکو
ته په فرق او تفاوت قایل ؤ هر چاته یې په خپله کچه احترام درلود ترکومه
وخته چې دخزاعه قبیلې په مکه کې حکومت کولو دقریشو قبیله دبني کنانه په
قبیله کې خوره وره پرته وه .
ابن هشام سیرت ۱ج ، ۱۳۰ مخ .
دشوری حاکمیت په ډېری تصمیمونو کې اعتبار درلود ،زیاتره وخت به همدې اوضاع
کنترول او څارله خوپه حقیقي توګه په مکه کې ددې ټولنې دسوداګریزو او وټه
ییزو اړیکو دپراختیا امر دیوې قبیلوي ټولنې په لاس کې ؤ په همدې حالت کې به
کلیواوقبیلو یو له بل سره دکعبې دخدمت او قافلو ته دتجارت دپلې کولو په
خاطر یوله بل سره روابط او اړیکې درلودې ، یوې قبیلې هم به بله قبیله
حاکمیت او قدرت نه درلود بلکې هره قبیله له بشپړې آزادۍ څخه برخمنه وه هېڅ
قبیله به په زور دفرمان منلو ته نه مجبور ېده دبېلګې په توګه سره له دې چې
دبنو زهره قبیلې غزاته دتګ موافقه کړې وه خو بیرته دسمې لارې نه وګرځېدل او
دبدر په غزا کې یې ګډون ونه کړ. همدارنګه دبنی عدي قبیلې هم له جګړې نه ډډه
وکړه سره له دې چې مخکې ټولو په جګړه کولو موافقه کړ ې وه ( هماغه ماخذ ۲ ج
، ۲۵۸ ص واقدي مغازې رسول الله ص ص ۳۰ او ۳۱ ترڅو به چې ممکنه وه نوهر چا
کولای شول چې یو تصمیم ونه مني اوپه مخالفت یې څوک مجازات کېدل هم نه خو
دقبیلو ترمنځ یو پیوستون موجود او محکم ؤ کله کله به انفراد ي انګازې ددې
لامل کېدی چې ددوی ترمنځ دې کینه رامنځ ته شي دمکې سود اګرېز ( تجارتي )
ژوند دخلکو ترمنځ اړ ېکې ټېنګې کړې وي خو له دې سره سره داسې کسان هم ول چې
فردي اوځاني مصلحتونه به یې په قبیلوی مصلحتونه پورته ګڼل، امنیت دقبیلې
دژوندترطرزپورې مربوط وو خوداسې هم لیدل کیدل چه دهغوی یوه برخه دې دقبیلوی
ارزښتونوپه نه مراعات کولوسره لومړني دودونه ترپښولاندې کوې دبیلګې په توګه
دنبی علیه سلام تره ابولهب چې قبیلوی تړون یی ونه مانه اودقریشوهغې ډلې سره
یوځای شو چه دنبی هاشموسره یې ټولې اړیکې قطع کړې وې ،عباس بن عبدالمطلب
سره له دې چې ځان یې قبیلوي دودونوته ژمن باله خودخپلوخپلوانو اړیکې یې
دټولو قریشو دقبایلو سره دخپل تجارتی اومادي مصلحتونو په خاطر وساتلې (طبري
)تاریخ الامم ۲ج ۱۵۹مخ .
دمشرانو جرګې ترڅنګ یې نورې غونډې، شوراګانې اوعشیرې هم درلودې چې داړتیاپه
وخت کې به سره یوځای کیدل اودقبیلې په اړوندو چارو به یې پریکړې اوتصمیمونه
نیول .
دوی کولای شول داسې تصمیم ونیسې چې دقبیلې اوشوری دنظر سره په توپیر کې وې
لکه دبنې هاشمو اوبني عبدالمطلب هغه پرځای موقف چې دنبي صلی الله علیه
والسلام دملاتړ لپاره یې دقریشو دتیریواوظلمونو په مقابل کې ونیو لو .
(دابن هشام سیرت ۱ج ۳۸۲مخ
دارالندوه :(دشوری انګړ ) :
دشوراګانو دځایې ناستې خونه
داخونه قصي بن کلاب تآسیس کړه چې په مسجدالحرام پورې دکعبې دشام لوري ته
پرته اوپراخه ځمکه یې نیولې وه ، قریشو به هلته دخپلو ورځنيو اوټولنیزو
چارو په اړوند خبرې کولې . نوموړی ځای ته دارالندوه ځکه وایي چې دمهمو
پیښودرامنځ ته کیدوپه صورت کې به سره راټولیدل اوسلاوې به یې سره کولې .
(الاصفهاني :الاغاني ۴ج ۳۸۴مخ
ندوه: دټولي په معنی ده اودارالندوه هم دټولیدوځای وه.«لوی بلوغ لارب ج ،ص
۲۴۸»
په مکې کې له دارالندوه وروسته نورمقامونه اولوی ځایونه له سدانت ،سقایت
اورفادت څخه عبارت دي چې دامقامات ټول ترهغې کعبي اړوندؤچې دهغې لوري ته حج
اداکیږي
سدانت:(ساتنه) سدانت له هغې پاملرنې اوتوحه څخه عبارت دي چې دکعبې شریفې
دتیارولواوجوړولولپاره سرته رسیده .ددې لپاره چې زیارت کوونکوته مناسبه
اوپه زړه پورې وي دعربوپه ژبه کې سادن هغه چاته ویل کیږی چې دکعبې یا دبوت
خانې خدمت به یي کاوه سدانت اودهغې مسولیت دجاهلیت په وخت کې
دعبدالدارفبیلې لپاره ځانګړی شوی وه چې په اسلام کې هم نبې ص دغه مسولیت
نوموړې قبیلې ته مقرراوثابت وساته .ابن بري ویلې دي چې دسادن اوحاجب ترمنځ
توپیر دومره دې چې حاجب دننوتلومانع ګرځې اودیوکس دننوتلوپه اړوند له خپل
پورتنې آمرڅخه اجازه غواړي خوسادن آزادوي اوپه خپله تصمیم نیسې .سدن اوسدان
دحجابت په مانا دی اوسدن ته دکعبې هغه متعهد اووفادارچپړاسیان اوخدمت
کوونکې دجاهلیت دوخت دبتانوؤ.
ابوعبیده ویلې دي :دکعبې سدانت :خدمت اودکعبې دچارودبندولواوخلاصولوپه معنی
دی «لسان الاوت ۱۳ج ۲۵۷ص »
سقایت :دادنده هم ترکعبې اوحج پورې اړوند ه ده دسقایت ارزښت به هغه وخت
زیات وچې په کعبه کې به اوبه لږوې زیارت کوونکي به چې داوبودکمښت سره مخامخ
شول ډیرې ستونزې به پری راتلې دحج په موسم کې به ډیرخلک دحج دفریضی لپاره
په مکه کې ښکته اوپورته کیدل پدې وخت داوبورسولو ډیراهمیت درلود په ځانګړی
توګه کله چې دجرهم قبیلې دزمزم دکوهې کارپریښوداودخزاعه دقبیلې په مقابل کې
یی ماته وخوړه نودجرهم دقبیلې مشرداکوهې له منځه پوړ اودی په خپله له دې
ځایه ووت تردې چې دخزاعه قبیله په دې اړه له سختوستونزوسره مخامخ شوله
اودحاجیانوخدمت کول ډیرستونزمن کارشو«دابن هشام سیرت ۱ج ۲۱۶ص»
دمکې خلکوداوبورسولودنده ډیره لویه اوشرفناکه دنده ګڼله سدانت ددوی له
لویومصروفیتونوڅخه شمیرل کیده اوقریشوبه په دې دواړودندوویاړاویوپربل باندې
وړاندې والی کولوپه قران کریم کې راغلې دي آیاتاسې حاجیانوته
داوبوورکولواومسجدحرام جوړول له هغه چاسره برابربوﺉ چې په خدای اودقیامت په
ورځ باورلری؟ دادوې دندی دقریشو لویوعشیروپه غاړه اخیستې وې خوکله چې نبې ص
مکه فتحه کړه داټول مناسبات ،اړیکې اودکعبې خدمتونه یی لغوه اوله منځه یوړل
.
تنها همدغه دوې دندې چې ډیری یي درلودپریښودې .
«دابن هشام سیره :۴ج ۳۲مخ طبری :تاریخ الامم ۲ج ۳۲۷مخ »
رفادت :دحج په وخت کې زیارت کوونکوته ډوډۍ ورکول :قصې چې له قریشونه
ؤدعرفات زیارت کونکوته د ډوډۍ ورکولوپه خاطرپه مکې کې خراج دمصرف کولودی
پدی متیقین ؤچې اصلې مستحقین دخدای ج میلمانه دي اوقریش چې دحرم اوسیدونکې
اودکعبې دخونې دزیارت کوونکوسرپرستان دي بایددادنده په ښه توګه سرته ورسوي
«دابن هشام سیرت ۱ج ۱۴۱او۱۴۲ص .
قصي داکار یو لوی سیاسي حکمت باله ځکه زیارت کوونکو ته ډوډۍ ورکول ددې لامل
کیده چې مکې مکرمې ته دې ډیر خلک راشي په ځانګړې توګه هغه وخت چې دسفر زاد
راحلې تکالیف به په دښته کې ډیرې ستونزمن ؤ نودډوډۍ ارزښت به په خپله
څرګنده ؤ صحیح بخاري ۲ج ۱۲۴ مخ . دیمن خلک به حج ته راتلل خو له ځانه سره
به یې کومه دلارې توښه نه رااخېسته دوی به ویل چې موږ په خدای ج توکل
کوونکي یو خو کله به چې مکې ته راغلل ملنګي او سوالګري به یې کوله داهغه
شپږ مهمې او اساسي دندې وې چې دقصې په وخت کې پلې کېدې او دده له مرګه
وروسته دده ددو زامنو عبد الدار او عبد مناف دادندې سره وویشلې خو دقریشو
نورو څانګو دمکې دچارو په پرمختګ کې دبرخې لرلو په خاطر ډېره هڅه کوله
اودخلکو او قبیلود یووالي او دعشیرې درضایت له امله یې ۱۰ نورې دندې هم
زیاتې کړې :
۱- عمارت : په بیت الحرام کې دادب او عزت مراعاتول چې باید څوک یو ه بې
ځایه خبره ونکړي ، بد کار باید ونکړي او چېغې بایدوه نه وهي .
۲- حجابت : دزیارت کوونکیو لپاره دکعبې دخونې بندول او پرانېستل .
۳- سلا ( مشوره ): له مشورې پرته به هېڅ کار نه پلې کېده .
۴ – دخصوصي او شخصي مالونو ټولول لکه دیت ، تاوان رسیدلواو اهلو کسانو ته
یې سپارل چې دا د اشنا ق به نوم یادېده .
۵- قبه ، خیمه ، دڅارندویانو دوسلوټولو لو ځای ( وسلتون ) .
۶- دآسونو سرپرستۍ .
۷- سفارت : له نورو قبیلو سره دسولې او جګړې داړېکو ټېنګول .
۸- ایسا ر : دهغه غشیو مراقبه او څارنه کول چې دکعبې شریفې په منځ کې به
د(هبل )بوت په مخ کې پراته ؤ .
۹- حکومت : ددعواوو او جګړو حل او فصل .
۱۰ – دخدایانو مربوطه چارو سمبالښت . دادندې او منصبونه دمکې ترفتح پورې ؤ
دمکې له فتحې وروسته رسول صلی الله علیه والسلام پرته له سدانت او سقایت
څخه نور ټول لغو کړل . ابن عبد ربه ، العقد الفرید ، ۳ج ، ۳۱۳ او ۳۱۰ مخونه
.
دیني چاپیریال
پدې کې شک نشته چې دعربو دښتې انسان په روحي قوت چې په ټولو کایناتو،
انسانانو اوپه ځینو حیواناتو ، مرغانو ،نباتاتو اوجماداتو اوپه ځینوهغه
پدیدو کې چې طبیعت احاطه پرې کړې ده لکه ستوري ،تآ ثیر اواغیز لري ایمان
اوعقیده درلوده .
جوادعلي تادیخ العرب قبل الاسلام ۵ج ۲۲مخ
په همدې آساس همدغه دښتي عرب دکایناتو ، موجوداتو اوطبعي پدیدو ترمینځ په
یوه پټه اومقدسه رابطه باندې ایمان درلود چې له یوڅه ځنډ وروسته بت لمانځنه
په بل ډول پیل شوه او عربو به پوې تراشل شوې ډبرې ته عبارت کولو دې ډبزې به
ظاهرا ډېره ښکلې بڼه چې ډېری وخت به یې سپین رنګ درلود او له هغه پسه ، اوښ
یا اوزې سره به یې ورته والی درلود چې دهر دښتې عرب به هغه ډېره خوښېده چې
له دې ډلې نه یو دهابت حلسد دي چې په (حضرموت) کې دیوه تراشلي کس په څېر
ولاړ او سپین رنګ یې درلود اود ځروونکي حیوان (زمری ) سریې ؤ کله به چې سړي
پکې ښه ژور سوچ وکړ نو دانسان په بڼه به ورته ښکاره کېده . معجم البلدان ،
۲ج ، ۱۵ مخ . دجلسد او دذوخلفه ددبوت مادي جوړښت له سپنې ډبرې څخه ؤ چې په
سر به یې تاج هم ؤ اوپه یوه بتپاله سیمه کې چې دمکې او یمن ترمنځ پرته ده
میشت ؤ ابن کلبي ، کتاب الاصنام ، ۳۴ مخ . د(سعد ) بوت یوه لویه ډبره وه چې
دجدې ددښتې په یو څنډه کې ولاړه او هلته یو لویه شنه ونه هم لېدل کېده چې د
جاهلیت په وخت کې به عربو هروخت دلته دتعظیم لپاره ورتلل ، خپلې وسلې به یې
په دې ونه راځو ړند ،او حیوانات به یې نذرانه او ذبح کول (پورتنی مصدر معجم
البلدان ۱ج ، ۲۷۳ مخ دا نواط ماده.
دمکې معظمې دنخلې په دښته کې درې وني وې چې ترڅنګه یې دعزا دبوت خونه جوړه
کړي وه دلته یې یو قربان تون هم جوړ کړی ؤ . الجارم ادیان ا | 
